II. MAHMUD

II. Mahmud (1785-1839), Osmanlı İmparatorluğu'nun otuzuncu padişahı ve 109. İslam Halifesidir. I. Abdülhamid ve Nakşidil Sultan'ın oğludur. Osmanlı tarihinin en büyük dönüm noktalarından biri olan II. Mahmud dönemi, klasik Osmanlı düzeninin yıkılıp yerine modern devlet yapısının kurulduğu sancılı bir geçiş sürecidir. Kimileri ona yaptığı köklü reformlar ve kılık kıyafet değişikliği nedeniyle "Gâvur Padişah" demiş, kimileri ise devleti dağılmaktan kurtaran "Büyük Hakan" olarak anmıştır.

Kanlı Cülus ve Alemdar Mustafa Paşa

II. Mahmud'un tahta çıkışı bir film senaryosu kadar gerilimlidir. Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirilen III. Selim'i tekrar tahta çıkarmak için İstanbul'a gelen Alemdar Mustafa Paşa, saray kapılarını kırınca IV. Mustafa'nın emriyle III. Selim şehit edilmiştir. Şehzade Mahmud ise cellatların elinden, cariyelerin (özellikle Cevri Kalfa'nın) yüzlerine kül atarak oyaladığı sırada dama kaçırılarak son anda kurtarılmış ve 1808'de tahta çıkarılmıştır.

Saltanatının ilk günlerinde Ayanlarla (yerel güç odakları) imzaladığı Sened-i İttifak, Padişahın yetkilerini kısıtlayan ilk belge olması açısından Türk demokrasi tarihinin başlangıcı sayılır. Ancak Alemdar Mustafa Paşa'nın Yeniçeri isyanında ölmesiyle bu belge fiilen hükümsüz kalmıştır.

Yunan İsyanı ve Navarin Faciası

Dış politikada en büyük sorun, 1821'de başlayan Yunan İsyanı olmuştur. İsyanı bastıramayan Padişah, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'dan yardım istemiştir. Mısır ordusunun desteğiyle isyan bastırılmak üzereyken, İngiltere, Fransa ve Rusya donanmaları 1827'de Navarin'de Osmanlı donanmasını ani bir baskınla yakmıştır. Bu olaydan sonra Rusya ile yapılan savaş kaybedilmiş ve 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsız olmuştur.

Vaka-i Hayriye: Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması

II. Mahmud'un en büyük icraatı, devletin kanseri haline gelen, savaşlarda başarısız olan ve sürekli isyan eden Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmasıdır. 1826 yılında halkın ve ulemanın desteğini alan Padişah, Yeniçeri kışlalarını top ateşine tutarak ocağı kanlı bir şekilde ortadan kaldırmıştır. Bu olaya tarihte Vaka-i Hayriye (Hayırlı Olay) denir. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye (Muhammed'in Zafer Kazanmış Askerleri) adıyla modern bir ordu kurulmuştur.

Kavalalı İsyanı ve "Denize Düşen Yılana Sarılır"

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra ordu henüz tam kurulamamışken, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa isyan etmiştir. Oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Osmanlı ordusunu yenerek Kütahya'ya kadar ilerlemiştir.

İstanbul'u korumak için çaresiz kalan II. Mahmud, "Denize düşen yılana sarılır" diyerek ezeli düşman Rusya'dan yardım istemiştir. Rus donanmasının İstanbul'a gelmesiyle Kavalalı durdurulmuş (Kütahya Antlaşması) ve Rusya ile Hünkar İskelesi Antlaşması imzalanmıştır. Bu durum Boğazlar Sorunu'nu uluslararası arenaya taşımıştır. İngiltere'nin desteğini almak için ise ekonomiyi dışa bağımlı hale getiren 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması imzalanmıştır.

Büyük Reformlar ve Vefatı

II. Mahmud, sadece askeri değil, her alanda devrim yapmıştır:

Kılık Kıyafet: Sarık ve cübbe yerine fes, pantolon ve ceket giyme zorunluluğu getirmiş, devlet memurlarını modernleştirmiştir.
Eğitim: İlköğretimi zorunlu hale getirmiş, Tıbbiye ve Harbiye gibi modern okullar açmıştır. Avrupa'ya ilk kez öğrenci göndermiştir.
İdari: Divan-ı Hümayun'u kaldırarak yerine Nazırlıklar (Bakanlıklar) sistemini kurmuştur. Muhtarlık teşkilatını oluşturmuş, ilk nüfus sayımını yaptırmış ve Takvim-i Vekayi adıyla ilk resmi gazeteyi çıkarmıştır.

Hayatı mücadelelerle geçen II. Mahmud, Mısır ordusuna karşı Nizip'te alınan yenilgi haberini (bazı kaynaklara göre haberi almadan) 1839 yılında verem hastalığından vefat etmiştir. Naaşı, Divanyolu'ndaki ünlü türbesine defnedilmiştir.