Halide Edib Adıvar (1884-1964), Türk edebiyatının gerçekçi roman geleneğinin öncülerinden, Milli Mücadele’nin simge isimlerinden ve kadın hakları savunuculuğunun en güçlü seslerinden biridir. "Halide Onbaşı" rütbesiyle bizzat cephede görev almış, Sultanahmet Mitingi'ndeki tarihi konuşmasıyla bir milletin direniş ruhunu ateşlemiştir. Yirmi bir roman, çok sayıda hikâye ve inceleme kaleme alan Adıvar, özellikle Sinekli Bakkal ve Ateşten Gömlek gibi eserleriyle Cumhuriyet dönemi kültür hayatına damgasını vurmuştur.
1884 yılında İstanbul Beşiktaş'ta doğan Halide Edib, II. Abdülhamit döneminin üst düzey bürokratlarından Mehmet Edip Bey'in kızıdır. Annesini küçük yaşta kaybeden Halide, evde özel dersler alarak ve Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nde okuyarak çok yönlü bir eğitim almıştır. İngilizceyi ve Batı edebiyatını ana dili gibi öğrenen sanatçı, bu kolejden lisans derecesi alan ilk Müslüman kadın olmuştur.
II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte kadın hakları ve toplumun modernleşmesi üzerine yazılar yazmaya başlamış; ilk eşi matematikçi Salih Zeki Bey ile evliliğinden iki oğlu dünyaya gelmiştir. Eşinin ikinci bir evlilik yapmak istemesi üzerine boşanması, onun feminist duruşunun hayatındaki en somut adımı olarak tarihe geçmiştir.
1919 yılında İzmir’in işgali üzerine İstanbul’da düzenlenen protesto mitinglerinde Halide Edib, etkileyici hitabetiyle bir kahramana dönüşmüştür. Siyah çarşafı ve vakur duruşuyla kürsüye çıktığı Sultanahmet Mitingi’nde, "Milletler dostumuz, hükümetler düşmanımızdır" diyerek dünya kamuoyuna seslenmiştir.
İşgal kuvvetleri tarafından hakkında idam kararı çıkarılan ilk altı kişiden biri olmuş, eşi Adnan Adıvar ile birlikte at sırtında Anadolu’ya geçerek Milli Mücadele’ye katılmıştır. Ankara’da Mustafa Kemal’in yanında görev almış, Anadolu Ajansı’nın kurulmasında kilit rol üstlenmiştir.
Kurtuluş Savaşı sırasında sadece kalemiyle değil, bizzat cephe karargâhında görev alarak mücadele etmiştir. Sakarya Meydan Muharebesi ve Dumlupınar’da görev yapmış; "Onbaşı" ve daha sonra "Başçavuş" rütbelerini almıştır.
Savaşın en sıcak günlerinde yazdığı Ateşten Gömlek ve Vurun Kahpeye adlı romanları, Kurtuluş Savaşı edebiyatının temel taşlarını oluşturmuştur. Bu eserlerinde Türk kadınının ve Anadolu insanının bağımsızlık azmini tüm çıplaklığıyla gözler önüne sermiştir. Savaş sonrasında gösterdiği yararlılıklardan ötürü İstiklal Madalyası ile onurlandırılmıştır.
Cumhuriyetin ilanından sonra siyasi görüş ayrılıkları nedeniyle eşiyle birlikte yurt dışına giden Adıvar, 14 yıl boyunca İngiltere ve Fransa'da yaşamıştır. Bu süreci Türk kültürünü dünyaya tanıtmak için konferanslar vererek geçirmiştir.
1936’da Londra’da İngilizce olarak yayımlanan, ardından Türkçeye kazandırılan Sinekli Bakkal romanı, onun ustalık eseri kabul edilir. İstanbul’un mahalle kültürünü, geleneksel yaşamı ve II. Abdülhamit dönemi atmosferini dâhice yansıtan bu eser, Türkiye’de en çok baskı yapan romanlardan biri olmuştur.
1939'da Türkiye'ye dönen Halide Edib, İstanbul Üniversitesi’nde İngiliz Filolojisi kürsüsünü kurmuş ve profesörlük yapmıştır. 1950 yılında Demokrat Parti listesinden İzmir milletvekili olarak Meclis'e girmiş, ancak bir süre sonra siyasetin kendisine göre olmadığını belirterek üniversitedeki görevine geri dönmüştür.
9 Ocak 1964'te vefat eden Halide Edib, Merkezefendi Mezarlığı’nda eşi Adnan Adıvar’ın yanına defnedilmiştir. O, arkasında sadece edebi bir miras değil; özgür, eğitimli ve direnen bir Türk kadını modeli bırakmıştır.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER