Köroğlu, Türk halk kültüründe hem bir destan kahramanı hem de 16. yüzyılda yaşamış ünlü bir halk ozanıdır. Doğu Türkistan'dan Balkanlar'a, Sibirya'dan Anadolu'ya kadar uzanan devasa bir coğrafyada 500'e yakın versiyonuyla anlatılan efsanesiyle tanınır. "Benden selam olsun Bolu Beyi'ne" mısrasıyla hafızalara kazınan Köroğlu; mazlumun yanında, zalimin karşısında duran, haksızlığa isyan eden bir halk kahramanı ve elinde sazıyla yiğitliği haykıran bir ozandır.
Köroğlu'nun kimliği üzerine araştırmacılar farklı görüşler ileri sürmüştür. Polonyalı diplomat Alexander Chodzko'ya göre o, 17. yüzyılda İpek Yolu üzerinde faaliyet gösteren bir Türkmen eşkiyasıdır. Pertev Naili Boratav ise Köroğlu'nun 16. yüzyılda Bolu civarında ortaya çıkan bir Celali isyancısı olduğunu belirtir.
Evliya Çelebi, Seyahatname'sinde ondan devlete başkaldırmış ünlü bir harami olarak bahseder. Ancak Orta Asya anlatılarında o, bir han kızıyla evli, soylu bir Türkmen beyidir. Bu çeşitlilik, Köroğlu figürünün zamanla farklı coğrafyalarda o bölgenin toplumsal kahramanlık ihtiyacına göre yeniden şekillendiğini göstermektedir.
Destanın en yaygın versiyonuna göre Köroğlu'nun asıl adı Ruşen Ali'dir. Babası (Yusuf veya Ürüşan Baba), dönemin beyine hediye etmek için iki cılız ama aslında soylu olan tay seçer. Bey, bu bakımsız atları görünce hakarete uğradığını düşünerek babasının gözlerine mil çektirir. Ruşen Ali, kör kalan babasının intikamını almak için dağa çıkar ve "Köroğlu" adını alır.
Bolu Dağları'ndaki Çamlıbel mevkisine yerleşerek yanına topladığı "kırk yiğidiyle" haksızlığa karşı savaş açar. Babasının vasiyetiyle yetiştirdiği efsanevi atı Kırat ise bir deniz aygırının soyundan gelmektedir ve sahibiyle birlikte destanlaşmıştır.
Halk anlatılarında Köroğlu, insanüstü özelliklerle donatılmış bir devdir. On beş yaşındayken ağaçları kökünden sökecek bir kuvvete sahip olduğu söylenir. Heybetli bıyıklarını kulaklarının etrafında yedi defa dolayabildiği, bir oturuşta yedi koyun budunu yediği rivayet edilir. Onun bu devasa cüssesi ve iştahı, halkın gözündeki "yenilmez kahraman" imgesini pekiştiren mitolojik unsurlardır.
Efsanevi kişiliğinin yanı sıra Köroğlu, Türk halk edebiyatında "koçaklama" (yiğitlik şiirleri) türünün en büyük ustalarından biri kabul edilir. Şiirlerinde sadece savaş ve isyan değil; dostluk, doğa sevgisi ve aşk da sade bir dille işlenmiştir. 16. yüzyılda Osmanlı ordusunda savaştığı tahmin edilen Âşık Köroğlu'nun şiirleri, hece ölçüsüyle yazılmış coşkun ve lirik eserlerdir.
"Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu" mısrası, onun değişen dünyaya ve savaş teknolojisine karşı gösterdiği soylu tepkinin en ünlü ifadesidir.
Köroğlu Destanı, Türk sözlü edebiyatının en canlı damarıdır. Büyük yazar Yaşar Kemal, Üç Anadolu Efsanesi yapıtında Köroğlu'nu modern edebiyata taşımıştır. Sinemada ise Cüneyt Arkın gibi dev isimlerin canlandırdığı filmlerle bu kahramanlık hikayesi kitlelere ulaştırılmıştır.
2018 yılında Türkiye, Azerbaycan ve Kazakistan'ın ortak çalışmasıyla UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne dahil edilmiştir. Köroğlu, bugün adaletin, hürriyetin ve halkın gücünün simgesi olarak tüm Türk dünyasında yaşamaya devam etmektedir.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER