Yusuf Has Hâcib (1017-1077), 11. yüzyılda Karahanlı Devleti döneminde yaşamış büyük bir Türk düşünürü, devlet adamı ve şairdir. Türk edebiyatının ilk siyasetnamesi ve ilk mesnevisi olan Kutadgu Bilig (Kutlu Kılan Bilgi) adlı şaheserin yazarıdır. Balasagun’da doğup Kaşgar’da eserini tamamlayan Yusuf, sadece bir edebiyatçı değil; astronomi, matematik, hukuk ve siyaset bilimi gibi döneminin tüm ilimlerine vakıf bir bilgedir. Yazdığı eserle Türk devlet geleneğinin temel taşlarını döşemiş ve "Hâs Hâcib" (Baş Teşrifatçı/Vezir Yardımcısı) unvanını alarak tarihe geçmiştir.
Yusuf Has Hâcib, 1017-1019 yılları arasında Karahanlılar'ın önemli şehirlerinden biri olan Balasagun'da (Kuz-Ordu) dünyaya gelmiştir. Soylu bir aileden geldiği ve çok iyi bir medrese eğitimi aldığı bilinmektedir. Arapça ve Farsçayı, bu dillerde eser verebilecek düzeyde öğrenmiş; ancak o, eserini Türk milletine kendi diliyle seslenmek için Türkçenin Karahanlı lehçesiyle (Hakaniye Türkçesi) kaleme almıştır. 1077 yılında Kaşgar'da vefat eden bilginin türbesi, bugün hala bu kentte önemli bir ziyaret merkezidir.
Yusuf Has Hâcib'i ölümsüz kılan Kutadgu Bilig, 1069-1070 yıllarında 18 aylık yoğun bir çalışmanın ardından tamamlanmıştır. 6645 beyitlik bu dev eser, Karahanlı hükümdarı Tabgaç Ulu Buğra Han’a sunulmuştur. Hükümdar, eseri o kadar çok beğenmiştir ki Yusuf’u sarayına "Hâs Hâcib" (Sarayın en üst düzey yöneticilerinden biri) olarak atamıştır. Eser, sadece bir yönetim kitabı değil; insanın hem bu dünyada hem de ahirette nasıl mutlu olacağını gösteren ahlaki ve felsefi bir rehberdir.
Eser, dört ana kavramı temsil eden dört karakter arasındaki diyaloglar üzerine kuruludur. Hükümdar Kün-Toğdı "adaleti" ve "töreyi", vezir Ay-Toldı "mutluluğu" (kut), vezirin oğlu Ögdülmiş "aklı", vezirin kardeşi Odgurmuş ise "akıbeti" (hayatın sonu) temsil eder. Yusuf Has Hâcib'e göre bir devletin bekası ancak adaletle mümkündür. O, "Devletin temeli adalettir" diyerek, hükümdarın halkına karşı sorumluluklarını ve hukukun üstünlüğünü yüzyıllar öncesinden haykırmıştır.
Yusuf Has Hâcib, bilimin insanlığı aydınlatan bir meşale olduğunu savunur. Alimleri, koyun sürüsünü doğru yola sevk eden koçlara benzetir. İlginçtir ki, o dönemde astronomi ile ilgilenenlerin önce geometri ve aritmetik kapısından geçmesi gerektiğini vurgulamıştır. "Her şey hesaba dayanır" diyerek matematiğin ve cebirin insanı kemale ulaştırdığını söylemesi, onun ne kadar rasyonalist ve ileri görüşlü bir düşünür olduğunu kanıtlamaktadır.
Yusuf Has Hâcib, Türk edebiyatında mesnevi nazım şeklini ilk kullanan şairdir. Ayrıca Kutadgu Bilig, Türk yazı dilinin ve edebiyatının ilk büyük ürünü, ilk siyasetnamesidir. Eserin bilinen üç nüshası (Herat, Mısır ve Fergana) yüzyıllar sonra bulunmuş ve Türk dili araştırmalarının en değerli hazineleri haline gelmiştir. Onun "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" felsefesinin temelini oluşturan bu eser, yüzyıllar sonra Osmanlı'nın kuruluş ruhuna ve modern Türkiye'nin devlet anlayışına da ilham kaynağı olmuştur.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER