Ebû Ca'fer Muhammed bin Mûsâ el-Hârizmî (780-850), matematik, gökbilim, coğrafya ve tarih alanlarında çığır açan çalışmalar yapmış Fars kökenli büyük bir bilim insanıdır. Batı dünyasında "Algoritmi" adıyla tanınan Hârizmî, hem "Cebir" biliminin kurucusu hem de günümüz bilgisayar bilimlerinin temeli olan "Algoritma" kavramının isim babasıdır. Harezm bölgesinde (bugünkü Özbekistan) doğmuş, bilimsel çalışmalarının zirvesine ise Bağdat'ta ulaşmıştır.
780 yılında Harezm'de doğan Hârizmî, temel eğitimini burada aldıktan sonra dönemin bilim merkezi olan Bağdat'a gelmiştir. Abbasi Halifesi El-Memun'un himayesi altına girmiş ve ünlü Beyt'ül Hikme (Bilgelik Evi) kütüphanesinin idaresinde görev almıştır.
Burada Antik Yunan, Hint ve Mezopotamya kaynaklarını incelemiş, özellikle Yunanca ve Sanskritçe eserlerin tercümesi ve geliştirilmesi üzerine çalışmıştır. Bağdat'taki bu zengin bilimsel atmosfer, onun matematiği soyut bir disiplin haline getirmesine zemin hazırlamıştır.
Hârizmî'nin en büyük mirası, matematiğe kazandırdığı "Cebir" disiplinidir. Yazdığı "El-Kitab'ül Muhtasar fi Hesab'il Cebir ve'l Mukabele" (Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özlü Kitap) adlı eseri, matematik tarihinde birinci ve ikinci dereceden denklemlerin sistematik çözümünü sunan ilk kitaptır.
Kitabın isminde geçen "El-Cebir" (kırık olanı onarmak, tamamlamak) kelimesi, Latinceye "Algebra" olarak geçmiş ve bugün tüm dünyada kullanılan matematik dalının adı olmuştur. Hârizmî, denklemlerdeki bilinmeyenleri bulmak için "indirgeme" ve "dengeleme" yöntemlerini geliştirmiş, x bilinmeyenini kullanan ilk kişi olmuştur.
Hârizmî'nin aritmetik alanındaki çalışmaları, bilim tarihinin seyrini değiştirmiştir. "Hint Rakamlarıyla Hesaplama Üzerine" adlı eseriyle, Hintlilerin kullandığı ondalık sayı sistemini ve en önemlisi "0" (sıfır) rakamını İslam dünyasına ve oradan da Avrupa'ya tanıtmıştır.
Onun ismi olan "El-Hârizmî", Latinceye "Algoritmi" olarak çevrilmiş ve bu kelime zamanla, belirli bir problemi çözmek için izlenen yol anlamına gelen "Algoritma" terimine dönüşmüştür. Bugün kullandığımız bilgisayarların çalışma mantığı, ismini Hârizmî'den almaktadır.
Sadece matematikte değil, coğrafya ve astronomide de büyük eserler vermiştir. Batlamyus'un "Coğrafya" kitabını inceleyerek hatalarını düzeltmiş ve "Kitab surat al-ard" (Dünyanın Görünümü) adlı eserinde 2402 şehir ve coğrafi noktanın koordinatlarını yeniden hesaplamıştır. Akdeniz'in uzunluğunu Batlamyus'tan çok daha doğru tahmin etmiştir.
Ayrıca Güneş, Ay ve beş gezegenin hareketlerini içeren astronomik tablolar (Zic) hazırlamış, sinüs ve kosinüs gibi trigonometrik fonksiyonları tablolaştırarak gökbilim hesaplamalarında yeni bir dönem başlatmıştır.
Hârizmî'nin eserleri 12. yüzyıldan itibaren Latinceye çevrilerek Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca temel ders kitabı olarak okutulmuştur. Rönesans matematiğinin gelişmesinde doğrudan etkisi vardır. O, matematiği sadece soyut bir uğraş olmaktan çıkarıp; miras paylaşımı, arazi ölçümü ve ticaret gibi günlük hayattaki problemlerin çözümünde kullanılan pratik bir araca dönüştürmüştür.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER