Ebû Nasr Muhammed bin Muhammed el-Fârâbî (872-950), İslam'ın Altın Çağı'nda yaşamış ünlü filozof, mantıkçı, müzisyen ve bilim insanıdır. Mantık ilmine yaptığı katkılar ve Aristo'nun eserlerini yeniden yorumlayıp düzenlemesi nedeniyle, felsefe tarihinde Aristo (Muallim-i Evvel / Birinci Öğretmen) sonrasında Muallim-i Sânî (İkinci Öğretmen) unvanıyla anılır. Türkistan'ın Farab şehrinde doğduğu için bu isimle bilinir.
Farabi'nin en büyük başarısı, Antik Yunan felsefesi ile İslam düşüncesini sentezleme çabasıdır. Aristo'nun mantık külliyatı olan Organon üzerine yaptığı şerhler ve eklemeler, mantığın İslam dünyasında ve daha sonra Batı'da anlaşılmasını sağlamıştır. Mantığı, dilbilim (gramer) ile ilişkilendirmiş; mantığın evrensel, gramerin ise o dile özgü kurallar bütünü olduğunu savunmuştur.
Felsefesinde Aristo ile Platon'u uzlaştırmaya çalışmış, her ikisinin de hakikate farklı yollardan ulaştığını savunmuştur. "İlimlerin Sayımı" (İhsa'ül Ulûm) adlı eseriyle bilimleri sınıflandırmış ve metodolojilerini belirlemiştir.
Farabi, varlık felsefesinde "Sudûr Teorisi"ni (Taşma Kuramı) benimsemiştir. Buna göre, evren Tanrı'dan (İlk Sebep / Zorunlu Varlık) kademeli olarak taşarak (sudûr ederek) oluşmuştur. İlk Varlık'tan "İlk Akıl" çıkar, ondan diğer akıllar ve gök küreleri (felekler) oluşur ve bu silsile en son "Ay-altı alem" olan dünyaya kadar iner. Bu teori, Tanrı'nın birliği ile evrenin çokluğunu ve maddi dünya ile manevi dünya arasındaki ilişkiyi açıklamaya çalışır.
Siyaset felsefesinde Platon'un "Devlet"inden etkilenen Farabi, "El-Medinetü'l Fâzıla" (Erdemli Şehir) adlı eseriyle ideal bir toplum modeli çizmiştir. Ona göre devlet, insanların mutluluğa ulaşması için bir araçtır.
Erdemli şehri, sağlıklı bir insan vücuduna benzetir; nasıl ki organlar uyum içinde çalışıyorsa, toplumun katmanları da öyle olmalıdır. Bu şehrin yöneticisi (filozof-peygamber), hem akli yetkinliğe hem de vahiy alma gücüne (muhayyile) sahip olmalıdır. Farabi, erdemli şehrin zıddı olarak "Cahil Şehir", "Fasık Şehir" gibi bozulmuş toplum yapılarını da analiz etmiştir.
Sadece bir filozof değil, aynı zamanda büyük bir müzik teorisyenidir. "Kitabü'l-Musika'l-Kebir" (Büyük Müzik Kitabı) adlı eseri, müzik teorisi alanında yazılmış en kapsamlı kaynaklardan biridir. Kanun enstrümanının atası sayılan bazı çalgıları geliştirdiği ve müziğin matematiksel temellerini açıkladığı bilinmektedir. Ayrıca müziğin insan psikolojisi üzerindeki etkilerini incelemiş ve müzikle tedavinin temellerini atmıştır.
Farabi, 950 yılında Şam'da vefat etmiştir. Eserleri, İbn-i Sina ve İbn-i Rüşd gibi sonraki İslam filozoflarını derinden etkilemiş, Latinceye çevrilerek Orta Çağ Avrupa düşüncesinin şekillenmesinde büyük rol oynamıştır.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER