İbrahim Müteferrika (1674-1745), aslen Macar kökenli olan Osmanlı devlet adamı, diplomat, yazar ve matbaacıdır. Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslümanlar tarafından işletilen ilk matbaayı (basımevini) kurarak, Türk kültür ve yayıncılık tarihinde bir dönüm noktası yaratmıştır. Matbaacılığının yanı sıra, coğrafya, tarih ve siyaset alanlarında da eserler vermiş çok yönlü bir aydındır.
1674 yılında bugünkü Romanya sınırları içindeki Kaloşvar (Cluj) şehrinde doğan İbrahim Müteferrika, Üniteryen bir Macar ailesine mensuptu. İyi bir eğitim almış, ancak 1692 yılında Osmanlılara esir düşerek İstanbul'a getirilmiştir. Burada İslamiyeti kabul ederek Müslüman olmuş ve Osmanlı bürokrasisine girmiştir. Zekası, dil bilgisi ve yetenekleri sayesinde sarayda "Müteferrika" (Padişahın veya vezirin işlerine bakan özel görevli) rütbesine kadar yükselmiştir.
Osmanlı'da matbaanın kuruluş süreci, Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin oğlu Mehmed Said Efendi'nin Paris seyahati dönüşü İbrahim Müteferrika ile tanışmasıyla hız kazanmıştır. Said Efendi'nin Fransa'da gördüğü matbaacılık tekniğini İstanbul'a taşıma arzusu, Müteferrika'nın teknik bilgisi ve vizyonuyla birleşmiştir.
Dönemin yenilikçi Sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın desteği, Şeyhülislam Abdullah Efendi'nin "dini olmayan eserlerin basılabileceğine" dair fetvası ve Sultan III. Ahmed'in fermanıyla 1727 yılında ilk resmi Türk matbaası olan Darü't-Tıbâati'l Amire kurulmuştur. Yalova'da matbaa için özel bir kağıt fabrikası (Kağıthane-i Yalakabad) da inşa edilmiştir.
Matbaanın faaliyete geçmesiyle birlikte, 1729 yılında basılan ilk eser "Vankulu Lügatı" olmuştur. Bu eser, Cevheri'nin Arapça sözlüğünün Türkçe tercümesidir. İbrahim Müteferrika, ömrü boyunca bu matbaada tarih, coğrafya, dil ve askerlik gibi konularda toplam 17 eser (22 cilt) basmıştır. Bunlar arasında Kâtip Çelebi'nin ünlü "Cihannümâ"sı ve "Tuhfetü'l-Kibâr"ı da bulunmaktadır. Basılan kitapların sayfa düzeni, harf karakterleri ve cilt kalitesi, Müteferrika'nın estetik anlayışını ve titizliğini yansıtır.
İbrahim Müteferrika sadece bir teknik adam değil, aynı zamanda devletin gidişatına kafa yoran bir düşünürdür. "Usûlü'l-Hikem fî Nizâmi'l-Ümem" (Milletlerin Düzeninde Hikmet İlkeleri) adlı eserinde, Osmanlı devlet düzeninin bozulma nedenlerini ve Batı'nın askeri üstünlüğünün sebeplerini irdeleyerek çözüm önerileri sunmuştur. Ayrıca haritacılıkla da ilgilenmiş, Marmara Denizi haritası gibi önemli haritalar basmıştır.
Osmanlı'da bilginin yayılmasında devrim yaratan İbrahim Müteferrika, 1745 yılında İstanbul'da vefat etmiştir. Cenazesi önce Aynalıkavak Kabristanı'na defnedilmiş, daha sonra 1942 yılında Galata Mevlevîhânesi hazîresine nakledilmiştir. Kurduğu matbaa ve bastığı eserler, Türk kültür tarihinin en değerli mirasları arasında yer almaktadır.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER