Kâtip Çelebi (1609-1657), asıl adıyla Mustafa bin Abdullah, 17. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nun yetiştirdiği en önemli entelektüellerden biridir. Tarih, coğrafya, bibliyografya ve biyografi alanlarında verdiği eserlerle hem Doğu hem de Batı bilim dünyasında büyük saygı görmüş bir hezârfen'dir. Batı dünyasında "Hacı Kalfa" (Haji Khalifa) olarak tanınan Kâtip Çelebi, Osmanlı'da bilimsel düşüncenin gelişmesi ve Batı kaynaklarıyla sentezlenmesi konusunda öncü bir rol oynamıştır.
1609 yılında İstanbul'da doğan Kâtip Çelebi, Enderun kökenli bir babanın oğludur. Genç yaşta ordu kâtipliği görevine başlamış ve yaklaşık on yıl boyunca Osmanlı ordusunun çeşitli seferlerine katılmıştır. Tercan, Bağdat, Revan ve Girit seferlerinde bulunmuş; gittiği her şehirde sahafları dolaşmış, kütüphaneleri incelemiş ve alimlerle görüşmüştür. Bu seferler, onun coğrafya ve tarih bilgisini yerinde gözlemlerle zenginleştirmesini sağlamıştır.
Halep'te bulunduğu sırada başladığı bibliyografik çalışmalar, ileride dünya çapında bir şaheser olacak "Keşf ez-Zunûn"un temellerini atmıştır. İstanbul'a döndükten sonra memuriyetten ayrılarak kendini tamamen ilme adamış, Kadızâde gibi dönemin büyük alimlerinden dersler almış ve öğrencilerine ders vermiştir.
Kâtip Çelebi'nin en büyük eseri, İslam dünyasının o güne kadarki en kapsamlı bibliyografya sözlüğü olan "Keşf ez-Zunûn"dur. 15.000'e yakın kitap ve 10.000'e yakın yazar hakkında bilgi veren bu devasa eser, alfabetik bir sistemle hazırlanmıştır. İslam kültür mirasının envanteri niteliğindeki bu çalışma, yüzyıllar boyunca araştırmacıların başvuru kaynağı olmuş ve Batı dillerine de çevrilmiştir.
Coğrafya alanındaki başyapıtı "Cihannümâ" (Dünyayı Gösteren), Osmanlı coğrafyacılığında bir dönüm noktasıdır. Sadece klasik İslam coğrafyacılarına değil, Batılı kaynaklara da (Mercator, Ortelius vb.) dayanarak hazırlanan bu eser, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarını, denizleri, nehirleri ve şehirleri detaylı bir şekilde anlatır. İbrahim Müteferrika tarafından basılan ilk eserlerden biri olması, önemini daha da artırmıştır.
Kâtip Çelebi, sadece bilgi toplayan bir ansiklopedist değil, aynı zamanda sorgulayan bir düşünürdür. "Mîzânü'l-Hakk" adlı eserinde, dönemin fanatik dini tartışmalarına (tütün, kahve, raks vb.) akılcı ve hoşgörülü bir yaklaşımla cevap vermiş; ifrat ve tefritten kaçınılması gerektiğini savunmuştur. Tıp, tarih ve donanma tarihi (Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr) üzerine de önemli eserler vermiştir.
1657 yılında, henüz 48 yaşındayken İstanbul'da vefat etmiştir. Arapça, Farsça ve Latince bilen, Doğu ve Batı bilimlerini sentezlemeye çalışan vizyoner kişiliğiyle Osmanlı bilim tarihinde eşsiz bir yere sahiptir. UNESCO tarafından 2009 yılı, doğumunun 400. yılı anısına "Kâtip Çelebi Yılı" ilan edilmiştir.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER