Evliyâ Çelebi (1611-1682/84), 17. yüzyılın en önemli Osmanlı seyyahı ve nesir yazarıdır. 50 yılı aşkın bir süre boyunca Osmanlı coğrafyasını ve komşu ülkeleri karış karış gezerek, gördüğü, duyduğu ve yaşadığı her şeyi 10 ciltlik muazzam eseri "Seyahatnâme"de toplamıştır. Türk kültür tarihinin en renkli simalarından biri olan Evliyâ Çelebi, anlatımındaki samimiyet, mizah ve zengin tasvirlerle edebiyatımızda eşsiz bir yere sahiptir.
1611 yılında İstanbul'da, saray kuyumcubaşısı Derviş Mehmed Zıllî'nin oğlu olarak dünyaya gelmiştir. İyi bir eğitim almış, Enderun'da bulunmuş ve güzel sesiyle hafızlık yapmıştır. Ancak onun aklı fikri gezmektedir.
Seyahat tutkusunun başlangıcı, 1630 yılında gördüğü meşhur rüyaya dayanır. Rüyasında Ahi Çelebi Camii'nde Peygamber Efendimiz'i görür. Heyecandan "Şefaat ya Resulallah" diyeceğine dili sürçer ve "Seyahat ya Resulallah" der. Peygamber Efendimiz de tebessüm ederek hem şefaati hem de seyahati müjdeler. Bu rüya üzerine ilk olarak İstanbul'u gezmeye başlar, ardından Bursa'ya giderek uzun yolculuklarına ilk adımını atar.
Evliyâ Çelebi, ömrünü yollarda geçirmiştir. Anadolu, Rumeli, Balkanlar, Kafkasya, İran, Mısır, Hicaz, Avusturya ve daha pek çok yeri gezmiştir. Gittiği yerlerin tarihini, coğrafyasını, mimarisini, insanlarını, dillerini, geleneklerini ve yemeklerini en ince ayrıntısına kadar kaydetmiştir.
10 ciltlik "Seyahatnâme"si, sadece bir gezi kitabı değil, aynı zamanda 17. yüzyıl dünyasının panoramasını sunan devasa bir kültür hazinesidir. Eserde gerçek olayların yanı sıra, abartılı ve fantastik hikayelere de (Cadıların gökyüzündeki savaşı, Erzurum soğuğunda damdan dama atlarken donan kedi vb.) yer vermesi, onun anlatımını daha da çekici kılmıştır.
Evliyâ Çelebi, sadece gördüklerini yazmakla kalmamış, gittiği bölgelerdeki dillerden kelimeler derlemiş, yerel ağızları kaydetmiş ve farklı kültürlerin müziklerinden giyim kuşamlarına kadar etnografik bilgiler sunmuştur. Bugün Balkanlar'da, Kafkasya'da veya Orta Doğu'da kaybolmuş birçok eser veya kültürel özellik, onun satırları sayesinde bilinmektedir. Viyana Kuşatması gibi tarihi olaylara bizzat tanıklık etmiş ve savaş sahnelerini de canlı bir dille anlatmıştır.
Ömrünün son yıllarını Mısır'da geçirdiği tahmin edilmektedir. Kesin ölüm tarihi ve mezar yeri bilinmemekle birlikte, 1682 veya 1684 yılları civarında vefat ettiği düşünülmektedir. UNESCO tarafından doğumunun 400. yılı anısına 2011 yılı "Evliyâ Çelebi Yılı" ilan edilmiştir.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER