Matrakçı Nasuh (1480-1564), asıl adıyla Nasuh bin Karagöz, 16. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nun yetiştirdiği en çok yönlü polimatlardan (hezârfen) biridir. Matematikçi, tarihçi, coğrafyacı, kartograf, hattat ve nakkaş olmasının yanı sıra usta bir silahşor ve mucittir. Kendi icat ettiği "Matrak" oyunu nedeniyle bu lakapla anılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman döneminin en parlak zihinlerinden biri olarak hem bilim hem de sanat dünyasında eşsiz eserler bırakmıştır.
Bosna'nın Visoko şehrinde doğan Nasuh, Devşirme sistemiyle İstanbul'a getirilmiş ve Enderun'da çok yönlü bir eğitim almıştır. Keskin zekası sayesinde matematikte ve geometride büyük ilerleme kaydetmiştir. "Cemâlü'l-Küttâb" ve "Kemalü'l-Hisâb" gibi matematik kitapları yazarak Yavuz Sultan Selim'e sunmuştur.
Matematik alanındaki en ilginç katkılarından biri, Batı dünyasında John Napier'den çok daha önce "kafes çarpımı" (lattice multiplication) denilen çarpma metodunu kullanmış ve geliştirmiş olmasıdır.
Nasuh sadece bir masa başı alimi değil, aynı zamanda bileği bükülmez bir asker ve silah ustasıydı. Enderun'da silah öğretmenliği yapmış, kılıç ve mızrak kullanımındaki ustalığıyla tanınmıştır. En bilinen icadı, şimşir ağacından yapılan sopalarla oynanan ve bir tür antrenman sporu olan "Matrak" oyunudur. 1530 yılındaki sünnet düğünlerinde bu oyunu sergilemiş ve Kanuni Sultan Süleyman tarafından kendisine "Üstad" ve "Reis" unvanları verilmiştir. "Tuhfet-ül Guzât" adlı eserinde askeri taktikleri ve silah kullanımını anlatmıştır.
Onu sanat tarihinde ölümsüzleştiren asıl yönü, minyatür sanatına getirdiği devrimci bakış açısıdır. Klasik minyatürün aksine, eserlerinde insan figürlerine yer vermemiş; şehirleri, kaleleri, limanları ve coğrafi yapıları "kuş bakışı" bir perspektif ile "karşıdan görünüm"ü birleştirerek resmetmiştir. Bu topografik gerçekçilik, onun hem haritacı hem de ressam kimliğini ortaya koyar ve literatürde "Matrakçı Tarzı" olarak bilinir.
Kanuni Sultan Süleyman'ın 1534'teki Irakeyn Seferi'ne (İki Irak Seferi) katılan Matrakçı Nasuh, İstanbul'dan Tebriz'e kadar ordunun geçtiği tüm menzilleri, konakladığı şehirleri ve kasabaları "Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn" adlı eserinde resmetmiştir. Bu eser, bugün tarihçiler ve coğrafyacılar için o dönemin Anadolu ve Orta Doğu şehirlerinin mimari yapısını anlamak adına eşsiz bir belgedir.
Yaklaşık 1564 yılında vefat eden Matrakçı Nasuh, geride matematik, tarih, coğrafya ve askerlik üzerine yazılmış çok sayıda eser bırakmıştır. Divani yazı stilinde yaptığı yeniliklerle hat sanatına da katkıda bulunmuştur. UNESCO tarafından 2014 yılı, vefatının 450. yılı anısına "Matrakçı Nasuh Yılı" ilan edilmiştir.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER