ALİ KUŞÇU

Ali Kuşçu (1403-1474), asıl adıyla Ali bin Muhammed, Timur İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu dönemlerinde yaşamış olan dünyaca ünlü astronom, matematikçi ve dil bilimcidir. Semerkand'da doğup yetişen, oradaki yüksek bilimsel birikimi Fatih Sultan Mehmed döneminde İstanbul'a taşıyan Ali Kuşçu, Osmanlı bilim dünyasının gelişmesinde kilit bir rol oynamıştır. Babası, Timur'un torunu ve ünlü astronom Uluğ Bey'in doğancıbaşısı (kuşçusu) olduğu için ailesi "Kuşçu" lakabıyla anılmıştır.

Semerkand Rasathanesi ve Eğitimi

1403 yılında Semerkand'da doğan Ali Kuşçu, dönemin en büyük bilim merkezlerinden biri olan bu şehirde, Kadızâde-i Rûmî ve Gıyâseddin Cemşid el-Kâşî gibi büyük alimlerden matematik ve astronomi dersleri almıştır. Bilgisini artırmak amacıyla gizlice Kirman'a gitmiş, burada Ay'ın safhalarını açıkladığı "Hall-ü Eşkâl-i Kamer" adlı risalesini yazmıştır.

Tekrar Semerkand'a döndüğünde Uluğ Bey'e çalışmalarını sunmuş ve takdirini kazanmıştır. Uluğ Bey Rasathanesi'nin müdürlüğünü yapmış ve meşhur "Zîc-i Uluğ Bey"in tamamlanmasına büyük katkı sağlamıştır. Uluğ Bey tarafından Çin'e gönderildiği ve dönüşünde Dünya'nın yüzölçümünü ve ekliptik eğimi hesapladığı bilinmektedir.

Elçilikten Müderrisliğe: İstanbul Yolculuğu

Uluğ Bey'in vefatından sonra Hacca gitmek üzere Tebriz'e gelen Ali Kuşçu, burada Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'dan büyük itibar görmüştür. Uzun Hasan, onu Osmanlı Devleti ile barış görüşmeleri yapması için elçi olarak Fatih Sultan Mehmed'e göndermiştir.

Fatih Sultan Mehmed, Ali Kuşçu'nun ilmine hayran kalmış ve elçilik görevi bittikten sonra İstanbul'da kalmasını teklif etmiştir. Teklifi kabul eden Ali Kuşçu, İstanbul'a gelişinde Fatih'in emriyle sınırda büyük bir törenle karşılanmıştır. Ayasofya Medresesi'ne (Sahn-ı Seman) müderris olarak atanmış, Osmanlı medreselerinde matematik ve astronomi derslerinin müfredata girmesini sağlamıştır.

Bilimsel Çalışmaları ve Mirası

Ali Kuşçu, İstanbul'da bulunduğu süre boyunca gök cisimleri üzerine araştırmalar yapmış ve önemli eserler kaleme almıştır. Güneş saatleri icat etmiş, İstanbul'un enlem ve boylamını bugünkü modern ölçümlere birebir yakınlıkta hesaplamıştır. Ekliptik eksen ile Dünya'nın ekseni arasındaki eğikliği 24 derece olarak hesaplamıştır ki bu, günümüzdeki 23,5 derecelik değere oldukça yakındır.

[Image of Ecliptic tilt diagram]

Vefatı

Osmanlı bilim dünyasına yön veren Ali Kuşçu, 16 Aralık 1474 tarihinde 71 yaşında İstanbul'da vefat etmiştir. Mezarı Eyüp Sultan Türbesi haziresindedir. Torunları ve soyu, Osmanlı'nın çeşitli bölgelerine (Maraş, Düzce, Bursa) yayılmış ve "Kuşçuoğlu" soyadıyla varlıklarını sürdürmüşlerdir.