Mahmut Gazi Yaşargil (1925-2025), dünya çapında tanınan Türk-İsviçreli bilim insanı ve tıp hekimidir. Modern beyin ve sinir cerrahisinin (nöroşirürji) en önemli isimlerinden biri kabul edilen Yaşargil, mikrocerrahi tekniklerini beyin ameliyatlarına uygulayarak cerrahide devrim yapmıştır. 1999 yılında "Yüzyılın Beyin Cerrahı" seçilen Yaşargil, sadece teknik bir deha değil, aynı zamanda dizayn ettiği cerrahi aletlerle de tıbbın çehresini değiştirmiştir.
1925 yılında babasının kaymakamlık yaptığı Diyarbakır'ın Lice ilçesinde doğan Yaşargil, eğitim hayatının ilk yıllarını Ankara'da geçirmiştir. Ankara Atatürk Lisesi'nden mezun olduktan sonra Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne girmiş, ancak eğitimine Almanya ve İsviçre'de devam etmiştir. Basel Üniversitesi'nden mezun olduktan sonra Zürih Üniversitesi'nde beyin cerrahisi uzmanlığını tamamlamıştır.
Zürih'teki çalışmaları sırasında Parkinson hastalığından anevrizmalara kadar pek çok alanda yenilikçi yöntemler denemiş, 1965 yılında ABD'de mikrocerrahi üzerine aldığı eğitimle kariyerinin en büyük dönüm noktasına ulaşmıştır.
Gazi Yaşargil'i tıp tarihinde eşsiz kılan, mikroskobu beyin cerrahisinde rutin bir araç haline getirmesidir. O güne kadar çıplak gözle veya büyüteçlerle yapılan riskli ameliyatları, mikroskop eşliğinde çok daha hassas ve dokuya zarar vermeyecek şekilde gerçekleştirmeye başlamıştır. 1967 yılında dünyada ilk kez mikroskop altında beyin damarı bağlama (bypass) operasyonunu gerçekleştirmiştir.
Onun geliştirdiği teknikler sayesinde daha önce "ameliyat edilemez" denilen tümörler ve damar genişlemeleri (anevrizma) tedavi edilebilir hale gelmiştir. Zürih'te kurduğu laboratuvar, dünyanın her yerinden gelen cerrahlar için bir okul olmuş ve binlerce hekim onun yanında "mikrocerrahi" eğitimi almıştır.
Cerrahi başarısının yanı sıra Yaşargil, ameliyatlarda kullanılan birçok aletin de mucididir. Beyin damarlarını kapatmak için kullanılan ve kendi adıyla anılan "Yaşargil Klipleri" bugün hala dünya genelindeki tüm beyin cerrahisi kliniklerinde standart olarak kullanılmaktadır. Ayrıca beyin dokusunu zarar vermeden sabit tutan ve adını kızı Leyla'dan alan "Leyla Retraktörü" de onun tıbba kazandırdığı vazgeçilmez bir diğer araçtır.
Yaşargil'in hayatı sadece bilimsel başarılarla değil, hüzünlü kişisel dönemeçlerle de doludur. 1960'lı yıllarda yurt dışındaki eğitimi ve çalışmaları sırasında askerlik mevzusu nedeniyle Türk vatandaşlığından çıkarılmış ve uzun yıllar "Haymatlos" (vatansız) pasaportuyla yaşamak zorunda kalmıştır. Ancak 1980'li yıllarda Turgut Özal'ın girişimiyle yeniden vatandaşlığa alınmış ve 45 yıl aradan sonra büyük bir özlemle vatanına geri dönmüştür.
1999 yılında Amerikan Nörolojik Cerrahlar Kongresi tarafından "1950-2000 Yüzyılın Beyin Cerrahı" ilan edilen Gazi Yaşargil, Harvey Cushing ile birlikte 20. yüzyılın en büyük iki beyin cerrahından biri kabul edilir. 2025 yılında İsviçre'de 99 yaşında hayata gözlerini yuman Yaşargil, ardında milyonlarca şifa bulmuş hasta ve cerrahiyi sanatla birleştiren bir ekol bırakmıştır.
2026-TÜRK TARİHİNE YÖN VERENLER